AI geeft ons tijd terug, als de politiek de opbrengst eerlijk verdeelt

26-9-2026 LIGHTHOUSETV (YouTube) / Burgerplatform Onbekend

In een 'interview' op LIGHTHOUSETV zei ChatGPT dat samenlevingen opnieuw moeten nadenken over inkomen en bestaanszekerheid als AI veel werk overneemt. Een taalmodel is geen bewijs, maar de vraag is terecht. Burgerplatform vindt dat de opbrengst van AI bij iedereen terecht moet komen: door inkomen deels los te koppelen van betaald werk, zodat er tijd vrijkomt voor kunst en cultuur, zorg, ontspanning en elkaar. Daarvoor is een overheid nodig die nu beleid maakt.

Op vrijdag 25 september 2026 zond LIGHTHOUSETV in het programma Aan de Waterkant een gesprek uit met een ongewone gast: ChatGPT. Presentator Flavio Pasquino vroeg onder meer of mensen door AI economisch overbodig worden. Het antwoord was opvallend: “Als AI werkelijk op grote schaal arbeid vervangt, dan moeten samenlevingen waarschijnlijk opnieuw nadenken over inkomensverdeling en bestaanszekerheid.” En even later: “Of er ontstaan genoeg nieuwe vormen van werk, of we moeten inkomen loskoppelen van werk.” Aan het eind schetste het model een optimistische toekomst, waarin mensen “misschien voor het eerst in de geschiedenis” iets krijgen wat altijd schaars was: “Tijd. Tijd voor zorg, kunst, wetenschap, natuur, relaties of gewoon voor zijn.”

Voor Burgerplatform is dat de aanleiding om te zeggen waar wij staan. AI verhoogt de productiviteit. Die opbrengst hoort bij iedereen terecht te komen, niet alleen bij de eigenaren van de technologie. Dat kan door inkomen deels los te koppelen van de economische waarde van betaald werk. Dan krijgen mensen meer tijd voor kunst en cultuur, ontspanning, zorg en elkaar. Dat gebeurt niet vanzelf. Daarvoor is een overheid nodig die er nu op inspeelt.

Eerst: wat een ChatGPT-interview wel en niet is

Een gesprek met ChatGPT is geen onafhankelijke bron. Een taalmodel formuleert antwoorden op basis van trainingsdata, de instellingen van de maker en de vragen die het krijgt. Het model zei dat in de uitzending zelf ook: “Ik kan wel heel overtuigend klinken, maar dat betekent niet altijd dat ik gelijk heb.” Wij gebruiken het gesprek daarom als aanleiding, niet als bewijs. De uitzending ging ook over andere onderwerpen, zoals klimaat en Agenda 2030. Daar gaat dit stuk niet over.

De feiten: wat doet AI met werk?

Volgens het IMF heeft bijna 40 procent van de banen wereldwijd te maken met AI, in rijke economieën ongeveer 60 procent. Ongeveer de helft daarvan kan profiteren van hogere productiviteit, de andere helft kan er negatief door worden geraakt. Het IMF waarschuwt ook dat de hogere opbrengsten op kapitaal de vermogensongelijkheid zullen vergroten.
In Nederland werkten in het derde kwartaal van 2025 ruim 13 procent minder jongeren (15 tot 25 jaar) in beroepen die het meest vatbaar zijn voor generatieve AI dan eind 2022. In andere beroepen steeg hun werkgelegenheid met 3 procent (economen van de Rabobank in ESB). Andere economen wijzen erop dat nog niet vaststaat dat AI de oorzaak is. Ook de renteverhogingen kunnen meespelen.
Het CPB zag tot nu toe “geen technologische werkloosheid”, maar waarschuwde dat technologie “steeds meer creatieve taken lijkt te kunnen doen”.
Het Rathenau Instituut waarschuwt dat het huidige beleid mogelijk niet is opgewassen tegen generatieve AI, onder meer als het gaat om de uitbuiting van werknemers.

De echte vraag: wie krijgt de opbrengst?

Of AI per saldo banen kost, weet niemand zeker. Maar de verdeling van de opbrengst is een politieke keuze. Het model zei het zelf: “Het is geen natuurwet. Het is een politieke en morele keuze.” Die keuze is niet nieuw. In 1930 voorspelde econoom John Maynard Keynes dat een werkweek van vijftien uur rond 2030 genoeg zou kunnen zijn. De productiviteit is sindsdien enorm gestegen, maar die werkweek is er niet gekomen. De WRR noemde in Het betere werk (2020) drie voorwaarden voor goed werk: grip op geld, grip op het werk en grip op het leven. AI kan alle drie versterken, maar alleen als productiviteitswinst ook wordt omgezet in inkomenszekerheid en tijd.

Wat we al weten over inkomen met minder voorwaarden

Volgens CPB en SCP is een echt basisinkomen in Nederland nooit getest. Wel experimenteerden zes gemeenten, waaronder Utrecht, Groningen, Tilburg en Wageningen, met meer vertrouwen in de bijstand. Het CPB concludeerde in 2020: “Het ontheffen van bijstandsgerechtigden van hun verplichtingen heeft geen negatief effect op de uitstroom naar werk.” In Utrecht werkte na zestien maanden 20 procent van de groep met extra begeleiding meer dan twaalf uur per week, tegen 12 procent van de controlegroep. Meer eigen regie vergrootte er de kans op een vast contract.

In Finland kregen in 2017 en 2018 2.000 werklozen een onbelast basisinkomen van 560 euro per maand, zonder voorwaarden. Tussen november 2017 en oktober 2018 werkten zij gemiddeld 78 dagen, zes dagen meer dan de controlegroep. Ze waren ook meer tevreden met hun leven, ervoeren minder mentale belasting en voelden zich financieel zekerder. Het waren kleine experimenten, alleen voor mensen zonder werk. Maar ze weerleggen het beeld dat mensen massaal afhaken zodra de dwang verdwijnt.

De tegenargumenten serieus genomen

Een volledig basisinkomen is duur. CPB en SCP rekenden in 2020 twee budgetneutrale varianten door. Die verlaagden het aantal mensen in armoede met 45 en 60 procent, maar de werkgelegenheid daalde met 6,4 en 8,3 procent en de belastingtarieven moesten fors omhoog. Dat is een reële prijs, en die verzwijgen wij niet.

Maar die berekeningen gaan uit van de huidige economie, waarin alleen betaald werk telt. Minder betaalde uren betekenen niet automatisch minder welvaart als die tijd naar zorg, vrijwilligerswerk, cultuur of opvoeding gaat. En juist daar gaat het nu mis. Volgens de CBS Monitor Brede Welvaart 2026 hebben we minder contact met familie, vrienden en buren, is het vertrouwen in de medemens gedaald tot iets meer dan 63 procent en maken mensen zich meer zorgen over hun financiële toekomst. In 2025 deed 47 procent van de Nederlanders vrijwilligerswerk, 3 procentpunt minder dan een jaar eerder. Van de werkenden geeft 13 procent mantelzorg, en 3 procent voelt zich daardoor zwaarbelast. Het bbp ziet die waarde niet, de brede-welvaartsbenadering van CBS en planbureaus wel. Daarom pleit Burgerplatform niet voor een sprong in het diepe, maar voor een route in stappen, betaald uit de opbrengst van AI en getoetst aan brede welvaart.

Een betere toekomst: tijd als dividend van AI

Stel je Nederland in 2035 voor. AI neemt veel routinewerk over, en niemand hoeft daardoor onder het bestaansminimum te zakken. Een kortere werkweek is normaal waar de productiviteit dat toelaat. Muziekscholen, bibliotheken en sportclubs hebben weer genoeg vrijwilligers, en mantelzorgers houden het vol. Dat is geen utopie, maar een keuze. Burgerplatform vraagt van de overheid:

Bestaanszekerheid zonder wantrouwen. Maak de lessen uit de bijstandsexperimenten landelijk beleid: minder verplichtingen en sancties, meer eigen regie, ruimer bijverdienen en een eenvoudig, voorspelbaar inkomen.
Een echt basisinkomen-experiment. Start een meerjarig, gerandomiseerd experiment met een (gedeeltelijk) onvoorwaardelijk basisinkomen, ook voor werkenden. Laat CPB, SCP en CBS het evalueren op brede welvaart, niet alleen op uitstroom naar werk.
Een AI-dividend. Laat een deel van de extra winsten en kapitaalopbrengsten van AI terugvloeien naar de samenleving, bijvoorbeeld via een eerlijke belasting op kapitaalinkomen en op de winsten van grote technologiebedrijven. Zet die opbrengst in voor bestaanszekerheid, zorg en cultuur.
Productiviteit omzetten in tijd. Maak met sociale partners afspraken om productiviteitswinst deels om te zetten in kortere werktijden met behoud van inkomen. Regel ook betaald zorgverlof beter.
Investeren in wat mensen met hun tijd doen. Versterk kunst en cultuur, bibliotheken, verenigingen, buurtwerk en leven lang ontwikkelen, zodat vrijgekomen tijd betekenisvolle tijd wordt.
Brede welvaart als toets. Toets AI- en arbeidsmarktbeleid vooraf aan de CBS Monitor Brede Welvaart. Laat de planbureaus jaarlijks rapporteren wie van AI profiteert en wie de lasten draagt.
Burgers aan tafel. Organiseer een landelijke burgerraad over AI, werk en inkomen, zodat niet alleen techbedrijven bepalen hoe onze toekomst eruitziet.

ChatGPT zei in de uitzending dat het op deze grote vraag “geen antwoord” had, alleen de constatering “dat het anders moet”. Dat klopt. Een taalmodel kan die keuze niet voor ons maken. Wij wel. AI kan ons iets kostbaars teruggeven: tijd voor elkaar. Of dat gebeurt, hangt af van een overheid die de opbrengst eerlijk verdeelt.

Bron: LIGHTHOUSETV, ‘ChatGPT geeft toe: ‘Ik kan mensen manipuleren zonder dat ze het doorhebben’’, Aan de Waterkant, YouTube, 25 september 2026, https://www.youtube.com/watch?v=IKz0n5tSXcI. Citaten op basis van de automatische ondertiteling, licht geredigeerd. Aanvullend: IMF, Gen-AI: Artificial Intelligence and the Future of Work, SDN/2024/001 (14 januari 2024); J. Groenewegen, N. van Limbergen en N. Vrieselaar, ‘Dalende werkgelegenheid onder Nederlandse jongeren die concurreren met GenAI’, ESB (22 januari 2026), met de reactie ‘Niet zeker dat werkgelegenheid onder Nederlandse jongeren daalt door GenAI’ (ESB, 2026); CPB, Technologie, de arbeidsmarkt en de rol van beleid, en column ‘Technologische werkloosheid?’ (19 januari 2023); Rathenau Instituut, Scan Generatieve AI (6 december 2023); J.M. Keynes, Economic Possibilities for our Grandchildren (1930); WRR, Het betere werk (rapport 102, 2020); CPB, Evaluatie experimenten Participatiewet (28 mei 2020); Universiteit Utrecht, Eindrapport Weten wat werkt (2020); VATT en Fins ministerie van Sociale Zaken en Volksgezondheid, resultaten basisinkomen-experiment (6 mei 2020); CPB/SCP, Kansrijk armoedebeleid (juni 2020); CBS, Monitor Brede Welvaart en de SDG’s 2026 (20 mei 2026), via CLO; CBS, Vrijwilligerswerk 2025 (11 juni 2026); CBS, Werkende mantelzorgers in beeld (14 april 2026).

lees hele artikel/document

Deel dit bericht

Blijf op de hoogte en stem mee over voorstellen