In deze aflevering van De Ongelooflijke Podcast spreekt presentator David Boogerd samen met theoloog Stefan Paas met psychiater Rogier Hoenders, hoogleraar zingeving, leefstijl en geestelijke gezondheidszorg aan de Rijksuniversiteit Groningen.

Hieronder volgt een samenvatting van de belangrijkste onderwerpen uit het gesprek:

1. De mentale crisis en toename van psychische klachten

• Stijgende cijfers: Ruim 1 op de 4 Nederlanders voldoet aan de criteria voor een psychische aandoening (volgens de DSM-5). Bij jongeren kampt 1 op de 3 met psychische klachten. Ongeveer de helft van de bevolking krijgt in het leven te maken met mentaal lijden.

• Veelvoorkomende klachten: Angst, depressie, verslaving en ADHD behoren tot de snelst stijgende aandoeningen.

• Druk op de GGZ: Er staan meer dan 100.000 mensen op de wachtlijst. Ook onder hulpverleners en psychiaters zelf zijn verzuim- en burn-outpercentages hoog.

2. Oorzaken: Lagere vs. hogere orde beloning

• Dopamine-industrie (lagere orde): Onze maatschappij is ingericht op snelle, moeiteloze bevrediging zonder diepere betekenis (zoals social media, ultra-bewerkt eten, suiker en online winkelen).

• Gevolgen: De continue stroom van vluchtige dopamine-prikkels verdringt de hogere orde beloning (zoals voldoening, betekenisvol werk en bijdragen aan de gemeenschap). Dit leidt tot gevoelens van leegte, gejaagdheid en zinloosheid.

• Eenzaamheid en COVID-19: Bij jongeren nam het mentale welzijn tijdens coronamaatregelen drastisch af. Die daling is na de pandemie niet volledig hersteld. Eenzaamheid is fysiologisch even toxisch voor het lichaam als zwaar roken of overmatig alcoholgebruik.

3. Schaduwkanten van de westerse leefstijl

• Minder gezonde jaren: Hoewel de gemiddelde levensverwachting blijft stijgen, is het aantal jaren dat mensen vrij van chronische ziekten leven sinds de jaren 80 sterk afgenomen.

• Evolutionair experiment: Sinds de industriële revolutie is onze leefstijl ingrijpend veranderd op het gebied van voeding, beweging, slaap en dag-nachtritme.

• Impact van leefstijl op ziekte: Ongeveer 40% van de kankeraandoeningen en 80% van de hart- en vaatziekten zijn direct gerelateerd aan leefstijl.

4. Zingeving als cruciale pijler voor gezondheid

• Vier tot zes jaar langer leven: Onderzoek toont aan dat een sterk gevoel van doel en zingeving in het leven (life purpose) geassocieerd is met een aanzienlijk langere levensverwachting.

• Spirituele behoefte: Naast fysieke en emotionele behoeften heeft de mens behoefte aan verbinding: met het huidige moment, jezelf, de ander, de natuur en het transcendente (iets groters dan jezelf.

• Gevolgen van ontkerkelijking: Door het wegvallen van traditionele, religieuze gemeenschapsstructuren blijven veel mensen achter in een zingevingsvacuüm. Vragen over identiteit en leed belanden nu vaak in de GGZ, wat leidt tot een medicalisering van levensvragen.

5. Oplossingen voor de zorg en de maatschappij

• Publieke GGZ en levenshulp: Hoenders pleit voor het herinrichten van het systeem. De reguliere GGZ moet zich richten op ernstige psychische aandoeningen, terwijl er daarbuiten laagdrempelige publieke ondersteuning, wijkinitiatieven en levenshulp moeten komen.

• Inzet op scholen: Het aanleren van emotionele vaardigheden, stressverwerking en mentaal welzijn op scholen is essentieel.

• Gezondheidsadvies in de spreekkamer: Zorgverleners moeten open het gesprek aangaan over leefstijl, religie, spiritualiteit en complementaire zorg.

6. Persoonlijke achtergrond van Rogier Hoenders

• Achtergrond en inspiratie: Hoenders is christelijk opgevoed en voelt zich nog altijd geïnspireerd door de levensverhalen en altruïstische waarden van Jezus. 

• Tibetaans boeddhisme: Tegenwoordig beoefent hij het Tibetaans boeddhisme en combineert hij meditatie- en geesttraining met zijn wetenschappelijke en psychiatrische werk.

• Slotadvies: "Follow your bliss, not your kick." Zoek naar duurzame voldoening en verbinding, in plaats van vluchtige dopamine-prikkels.