Geen opkomstplicht zonder vredesplan: wat het grote Oekraïne-debat blootlegt
26-9-2026 LIGHTHOUSETV (YouTube) / Burgerplatform Onbekend
In een debat op LIGHTHOUSETV waren drie uitgesproken denkers het over één ding eens: Nederland en Europa investeren in wapens en soldaten, maar hebben geen plan om de oorlog in Oekraïne te beëindigen. Burgerplatform vindt dat wie jongeren vraagt zich voor te bereiden op oorlog, eerst een vredesstrategie moet laten zien. Daarbij horen democratische zeggenschap, eerlijk verdeelde lasten en een toets van de 3,5-procentnorm aan brede welvaart.
Op woensdag 16 september 2026 zond LIGHTHOUSETV zijn jaarlijkse Oekraïne-Rusland-special uit: Het grote Oekraïne-debat: hoe eindigt ‘onze oorlog’? Aan tafel zaten journalist en auteur Ab Gietelink, hoogleraar André Gerrits (Universiteit Leiden) en filosoof Ad Verbrugge (VU). Zij verschilden sterk van mening over de oorsprong van de oorlog. Toch waren ze het over één ding eens: Nederland en Europa investeren fors in wapens en soldaten, maar hebben geen uitgewerkte strategie om deze oorlog te beëindigen.
De aanleiding was een drukke week. Op Prinsjesdag zei de koning dat „een inhaalslag nodig getval.parsetemplate:Column 'is' does not belong to table Table.: fields:id, article_id, datum, title, shortname, article_per, summary, article_description, article, article_url, article_imageurl, article_imagecredit, externalurl, imageUrl, article_videostart, article_videoend, imageDescription, article_imageWidth, article_imageHeight, article_imageAlt, bron, siteid, created, creator, changed, changer, locked, locker, article_approved, article_approver, changedfields, keywords, facebook, twitter, article_type, article_comment, article_onstartpage, article_views, article_lastview, article_area, article_rank, article_onsubsites, article_entity, img_thumbnail, bcols, article_code, article_subject, article_name, href, breadcrumb, breadcrumbnolink, breadcrumbnolink_en, subject_name, subject_theme, theme, themeid, entity_name, entity_shortname, subjectshortname, reference_name, referenceshortname, article_reference, theme_name, theme_shortname, articletype_name, articletype_class, author, article_references, alternator, rowid, in militair opzicht” en dat „doorgaande steun aan Oekraïne een directe investering in onze eigen veiligheid” is. Vier dagen eerder presenteerde staatssecretaris Boswijk een nieuw Dienmodel, met als uiterste stap een selectieve opkomstplicht. En Commissievoorzitter Von der Leyen stelde op 16 september een Europese Veiligheidsraad voor en een ‘Emergency Security Protocol’, naar het voorbeeld van artikel 4 van de NAVO.
Voor Burgerplatform is dat de aanleiding om te zeggen waar wij staan. Oorlog is zinloos, burgers vragen er nooit om, besluiten erover zijn zelden democratisch, en wie vecht en sneuvelt komt onevenredig vaak uit de armere lagen van de samenleving. Wie jongeren vraagt zich klaar te maken voor een oorlog, moet eerst laten zien hoe die oorlog kan eindigen.
Eerst de feiten
In het debat vielen stevige beweringen. Een deel klopt, een deel vraagt om correctie:
- Europa geeft inderdaad veel meer uit aan defensie dan Rusland, maar minder dan in het debat werd gezegd. Volgens SIPRI gaven de 29 Europese NAVO-landen in 2025 samen 559 miljard dollar uit, ongeveer 2,9 keer zoveel als Rusland (190 miljard dollar). De hele NAVO gaf 1.581 miljard dollar uit: ruim acht keer zoveel als Rusland, niet twaalf keer. Rusland besteedt wel een veel groter deel van zijn economie aan het leger: 7,5 procent van het bbp.
- Nederland geeft in 2026 ongeveer 27,7 miljard euro uit aan defensie: 2,02 procent van het bbp volgens de Nederlandse berekening, en 2,24 procent inclusief militaire steun aan Oekraïne. Het kabinet wil naar 2,8 procent in 2030 en 3,5 procent in 2035. Volgens CPB en PBL betekent dat vanaf 2035 structureel 19,3 miljard euro per jaar extra.
- Over het aantal doden bestaan alleen schattingen. BBC en Mediazona hebben 258.980 omgekomen Russische militairen bij naam geïdentificeerd; het werkelijke aantal ligt volgens hen waarschijnlijk twee keer zo hoog. De Britse inlichtingendienst schat het aantal Russische slachtoffers op ongeveer 1,5 miljoen, van wie zo’n 500.000 doden. Over Oekraïense verliezen zijn geen betrouwbare openbare cijfers.
- De Oekraïense minister van Defensie Fedorov zei in januari 2026 dat twee miljoen Oekraïners gezocht worden wegens het ontduiken van de mobilisatie en dat 200.000 militairen zonder toestemming hun eenheid hebben verlaten. Dat is een groot probleem, maar geen bewijs voor „twee miljoen openlijke weigeraars”. Het cijfer van zes miljoen ‘onzichtbare’ mannen konden wij niet controleren.
- Oekraïners zijn oorlogsmoe, maar dat betekent niet dat ze tot elke prijs vrede willen. In een peiling van KIIS (juli–augustus 2026) steunde 59 procent een bevriezing van de oorlog langs de huidige frontlinie, als daar veiligheidsgaranties tegenover staan. 60 procent wees het afstaan van de Donbas af.
- De ‘referenda’ van september 2022 in vier bezette regio’s werden georganiseerd onder Russische bezetting. De Algemene Vergadering van de VN noemde ze met 143 stemmen voor illegaal en de annexatie ongeldig (resolutie ES-11/4).
- De Russische drone die op 13 september 2026 bij Jahodyn, twee kilometer van de Poolse grens, een locomotief trof, ging kort na een diplomatieke trein met onder anderen Boris Johnson. Volgens de Oekraïense spoorwegen was die trein „heel goed mogelijk” het doelwit. Bewezen is dat niet. Er vielen geen slachtoffers.
Burgers vragen niet om oorlog
Wie luistert naar burgers, hoort geen roep om oorlog. Volgens een peiling van het Hart van Nederland-panel ziet 37 procent van de Nederlanders het nieuwe dienstmodel als een „opmaat naar oorlog”. Maar 16 procent zegt bereid te zijn om te vechten. Op zondag 27 september organiseren de Nieuwe Vredesbeweging, FNV Young & United en de Landelijke Studentenvakbond een vredesmanifestatie op de Dam. Een studentenleider zegt in NRC: „Straks word je opgeroepen je leven te geven voor een oorlog waar je zelf niks over te zeggen hebt.”
In Oekraïne en Rusland is dat geen toekomstbeeld maar de werkelijkheid. In een VRT-reportage die in het debat werd getoond, vertelt een Oekraïense man dat hij bang is voor maanden in de loopgraaf, terwijl „mensen met geld en connecties” niet worden aangepakt. Rusland werft soldaten met hoge premies, bij gevangenen en onder druk van quota. Aan beide kanten hebben honderdduizenden mannen niet om deze oorlog gevraagd, maar betalen ze er wel de prijs voor.
Oorlog is ondemocratisch, ook in de voorbereiding
Het Dienmodel kent vijf stappen: van een vrijwillige enquête tot, „alleen in een uitzonderlijke en ernstig verslechterde veiligheidssituatie”, een verplichte opkomst. Terecht nam de Tweede Kamer met 111 stemmen een motie aan dat geen enkele verplichte stap mag worden gezet zonder voorafgaande instemming van de Kamer. Maar er blijven open vragen. Wie wordt geselecteerd, en op basis van welke criteria? Hoe worden vrijstellingen en gewetensbezwaren geregeld? Welke sancties krijgen weigeraars? Een motie om gevangenisstraf uit te sluiten werd verworpen.
In Rusland is kritiek op het leger sinds 2022 strafbaar. Onder de staat van beleg kunnen in Oekraïne geen verkiezingen worden gehouden. Hoe verschillend beide landen ook zijn: juist in oorlogstijd hebben burgers het minst te zeggen over de oorlog die hun kinderen het leven kost.
Wie vecht, en wie betaalt
Oorlog vergroot ongelijkheid. Volgens het onderzoek van BBC en Mediazona vallen de meeste Russische doden in arme regio’s en regio’s met veel etnische minderheden. In Moskou en Sint-Petersburg ligt het sterftecijfer drie tot vier keer lager. Ook in Nederland is de vraag wie straks dient geen neutrale vraag. Een minor ‘weerbaarheidstraining’ van zes maanden levert studenten 2.300 euro per maand op. „Voor studenten is dat veel geld”, zegt de voorzitter van de Landelijke Studentenvakbond. Financiële prikkels trekken vooral mensen aan die het geld het hardst nodig hebben.
Ook de rekening thuis is ongelijk verdeeld. CPB, PBL en SCP schrijven in hun Reflectie brede welvaart bij Prinsjesdag 2026 dat het kabinet het meeste extra geld uittrekt voor defensie, terwijl de lastenverzwaringen en ombuigingen op zorg en sociale zekerheid „kwetsbare groepen harder raken”. De CBS Monitor Brede Welvaart 2026 laat zien dat jongeren tot 35 jaar op meer terreinen een lagere brede welvaart hebben dan gemiddeld. Dat is precies de groep die voor het Dienmodel in beeld is. Het vertrouwen in instituties daalde in 2025 naar 60,6 procent. Een samenleving die jongeren meer vraagt en hun minder biedt, zet dat vertrouwen verder onder druk.
Wat kost het, en wat levert het op?
Volgens het CPB leveren hogere defensie-uitgaven de Nederlandse economie weinig op: de multiplier ligt „waarschijnlijk dicht bij nul”, omdat de arbeidsmarkt krap is en veel materieel wordt geïmporteerd. Afhankelijk van de financiering kan het effect zelfs negatief zijn. Het CPB benadrukt dat economische effecten niet leidend zijn; het doel is veiligheid. Maar volgens de planbureaus geeft Defensie „weinig handvatten” om die veiligheidswinst te beoordelen. Het Rijksjaarverslag van Defensie waarschuwt bovendien dat door de nadruk op snelheid „de doelmatigheid in het gedrang kan komen”.
Daar komen de klimaatkosten bij, die in geen enkele begroting staan. In de eigen analyses van Burgerplatform bij dit onderwerp staat dat krijgsmachten wereldwijd goed zijn voor naar schatting 5,5 procent van de uitstoot van broeikasgassen (CEOBS/SGR). De oorlog in Oekraïne veroorzaakte in vier jaar 311,4 megaton CO2-equivalent. De wederopbouw is goed voor bijna een kwart daarvan (Initiative on GHG Accounting of War). Toch hoeven landen hun militaire uitstoot niet verplicht te rapporteren, en militaire vluchten vallen buiten het Europese emissiehandelssysteem.
Een betere toekomst: een vredesstrategie naast de defensiestrategie
Burgerplatform ontkent niet dat Rusland Oekraïne heeft aangevallen en ongeveer een vijfde van het land bezet houdt. Een land mag zich verdedigen. Maar bewapening zonder vredesplan is geen veiligheidsbeleid. Het is een wedloop zonder eindpunt. Een voorstelbare, betere toekomst begint met:
- Een Nederlandse en Europese vredesstrategie. Zet naast de Defensienota een uitgewerkte strategie voor een staakt-het-vuren en onderhandelingen. Laat het idee los dat pas gepraat kan worden als Poetin weg is; ook Gerrits noemde dat in het debat „zinloos”. Sluit aan bij wat een meerderheid van de Oekraïners zelf steunt: een bevriezing van de strijd met veiligheidsgaranties. Bouw voort op het uitgangspunt van de Helsinki-akkoorden (1975) dat veiligheid in Europa ondeelbaar is. Een Europese Veiligheidsraad heeft alleen zin als hij ook een vredesagenda krijgt.
- Geen verplichting zonder parlement én burger. Voordat een verplichte opkomst mogelijk wordt, wil Burgerplatform niet alleen instemming van het parlement, maar ook een openbare burgerraadpleging over de voorwaarden. Gewetensbezwaren moeten in de nieuwe Kaderwet dienstplicht ruimhartig geborgd zijn, en gevangenisstraf voor weigeraars hoort er niet bij.
- Eerlijke lasten. Selectiecriteria moeten openbaar en gelijk zijn. Vrijstelling via geld of netwerk mag niet mogelijk zijn. Wie beslist over inzet, moet laten zien wie de risico’s draagt.
- Een maatschappelijke kosten-batenanalyse van de 3,5-procentnorm. Toets 19,3 miljard euro per jaar aan brede welvaart: veiligheid, maar ook zorg, bestaanszekerheid, natuur en klimaat. Reken met een schaduwprijs voor CO2 en financier defensie niet met bezuinigingen op zorg en sociale zekerheid.
- Steun die op het einde van de oorlog is gericht. Humanitaire hulp, bescherming van de energievoorziening voor de winter en een wederopbouw met strenge klimaat- en circulaire bouwstandaarden, die Nederland als financier zelf kan eisen.
„Hoe eindigt onze oorlog?” was de vraag van de uitzending. Het eerlijke antwoord: niet op het slagveld alleen, en zeker niet door alleen meer jongeren klaar te stomen. Oorlogen eindigen aan de onderhandelingstafel. Hoe eerder de politiek daarop inzet, hoe minder burgers de rekening betalen.
Bron: LIGHTHOUSETV, ‘HET GROTE OEKRAÏNE-DEBAT: Hoe eindigt ‘onze oorlog’?’, YouTube, 16 september 2026, https://www.youtube.com/watch?v=l3fW99u0Gr0. Aanvullend: Troonrede 2026 (Rijksoverheid/Koninklijk Huis, 15 september 2026); Defensie, voortgangsbrief Dienmodel (11 september 2026), via NOS, Reformatorisch Dagblad, Onafhankelijke Defensie Bond en Indepen; Hart van Nederland-panel via Metro (15 september 2026); NRC, ‘Dreigende dienstplicht laat vredesbeweging herleven’ (25 september 2026); SIPRI, Trends in World Military Expenditure 2025 (27 april 2026); Ministerie van Defensie, Memorie van toelichting begroting 2026; CPB, Macro-economische effecten van hogere defensie-uitgaven (19 november 2025); CPB/PBL/SCP, Reflectie brede welvaart Prinsjesdag 2026; CBS, Monitor Brede Welvaart en de SDG’s 2026 (20 mei 2026); BBC/Mediazona via Kyiv Post (23 september 2026); Kyiv Post over minister Fedorov (14 januari 2026); KIIS-peiling juli–augustus 2026 via Ukrainska Pravda; VN, resolutie ES-11/4 (12 oktober 2022); BBC, Kyiv Post en Ukrinform over de aanval bij Jahodyn (13–14 september 2026); Europese Commissie, State of the Union 2026 (16 september 2026); Burgerplatform-analyses ‘Klimaatkosten en fiscale prikkel van militarisering’ en ‘Klimaatkosten van wederopbouw en sloop na conflict’ (september 2026).
Deel dit bericht
Blijf op de hoogte en stem mee over voorstellen
pageviews: 26
