Factsheet in de reeks Genegeerde waarschuwingen. Elk cijfer is herleidbaar naar een datapunt dp: of bron src:.
De kern in drie zinnen
Over PFAS en bestrijdingsmiddelen waarschuwen wetenschappers en overheidsinstituten al jaren. De meetgegevens bevestigen die waarschuwingen inmiddels: PFAS zitten in het bloed van de meeste volwassenen, in moedermelk en in drinkwaterbronnen, en omwonenden van landbouwgrond worden aantoonbaar meer blootgesteld aan bestrijdingsmiddelen. Toch blijven stoffen toegelaten zolang schade niet bewezen is, en betaalt vooral de samenleving de rekening.
Hoe het begon
NRC reconstrueerde in 2023 hoe PFAS een nationaal probleem werden: in 2019 lag de bouw stil door grond met PFAS, inwoners van Helmond en Dordrecht kregen het advies niet meer uit hun moestuin te eten, en drinkwater moet op sommige plekken extra gezuiverd worden src:2383.
Waarom werd er niet ingegrepen in de eerste jaren dat er meer bekend werd over de gevaarlijke stoffen?
1. Wat al lang bekend was
- 2007: de Europese Geoparkinson-studie vindt bij hoge blootstelling aan bestrijdingsmiddelen een verhoogde kans op Parkinson met een betrouwbaarheidsinterval voor de odds ratio van 1,06 tot 1,88 dp:87.
- 2019: het RIVM stelt vast dat ongeveer 30 procent van de Nederlanders binnen 250 meter van landbouwgrond woont en meet bij omwonenden hogere blootstelling, onder meer chloorprofam in 82 procent van de urinemonsters dp:75 dp:76.
- 2019: de Nordic Council of Ministers berekent in 'The Cost of Inaction' de gezondheidskosten van PFAS voor Europa op 52 tot 84 miljard euro per jaar src:58.
- 2020: de Gezondheidsraad schrijft dat meerdere meta-analyses een verhoogd Parkinsonrisico tonen bij blootstelling aan gewasbeschermingsmiddelen, over het algemeen tot een factor 2. Causaliteit is volgens deskundigen niet bewezen dp:1966.
- 2022: het RIVM meldt dat 57 procent van de drinkwatermonsters uit oppervlaktewater boven de gezondheidskundige richtwaarde voor PFAS van 4,4 ng PEQ per liter lag, en 10 procent van die uit grondwater dp:585 src:545.
- 2023: de rechtbank Rotterdam oordeelt in een tussenvonnis dat de uitstoot van PFOA naar de lucht van 1 juli 1984 tot en met 1 maart 1998 onrechtmatig was tegenover de gemeenten Dordrecht, Papendrecht, Sliedrecht en Molenlanden. De rechtsvoorganger DuPont lichtte de vergunningverlener en de gemeenten in die periode onvoldoende in over de risico's; Chemours en DuPont zijn voor die periode aansprakelijk. Over de periode na 2 maart 1998 is nog niet beslist, de uitstoot van GenX vanaf 2012 is niet onrechtmatig geoordeeld dp:91 src:690.
2. Wat de metingen nu laten zien
- 71 procent van de volwassen bloeddonoren had in 2025 PFAS in het bloed boven de gezondheidskundige grenswaarde dp:1418 src:1449.
- PFAS zaten in alle moedermelkmonsters van 1.629 vrouwen; 18 procent lag boven de risicogrens dp:489 src:407.
- Het ministerie van IenW telt circa 4.000 mogelijk met PFAS verontreinigde locaties. Bekende saneringen op 52 locaties kosten minstens 68 miljoen euro dp:79 dp:81.
- PFAS-bestrijdingsmiddelen vormen in Nederland jaarlijks ten minste 21.000 kg TFA, een PFAS-afbraakproduct dat in het grondwater terechtkomt dp:481 src:402. Voor 60 procent van de toegelaten PFAS-middelen is niet beoordeeld of ze TFA vormen dp:485 src:403.
- De afzet van PFAS-werkzame stoffen in gewasbeschermingsmiddelen steeg van circa 168.000 kg in 2015 naar circa 455.000 kg in 2024 dp:492 src:412.
- Bij bijen staat 55 procent van de circa 350 wilde soorten op de Rode Lijst dp:1125.
3. Wat het kost
- Geschatte gezondheidsschade door PFAS in Nederland, alle innameroutes: circa 2,3 tot 3,7 miljard euro per jaar, midden 3,0 miljard, prijspeil 2025, een schatting op basis van src:58 dp:1833.
- Deloitte schat de maatschappelijke gezondheidskosten van pesticiden in Nederland indicatief op 0,44 miljard euro per jaar, mogelijk een onderschatting dp:945.
- Drinkwaterbedrijven die PFAS met omgekeerde osmose verwijderen, krijgen een sterk vervuilde afvalwaterstroom van ongeveer 20 procent van het onttrokken water dp:487 src:403.
4. Waarom de waarschuwingen niet werkten
- De toelating van bestrijdingsmiddelen gaat in de praktijk uit van 'veilig, tenzij schade bewezen is'. De bewijslast ligt daarmee bij de samenleving ana:40.
- PFAS-emissies zijn decennialang vergund zonder dat de aansprakelijkheid voor latere schade bij de vergunninghouder werd belegd. De overheid draagt het grootste deel van de saneringskosten ana:43.
- Het toezicht is versnipperd. Een landelijk overzicht van PFAS-lozende bedrijven wordt pas in 2032 verwacht ana:43.
- Denemarken trok in 2025 33 middelen met TFA-vormende werkzame stoffen in om het grondwater te beschermen dp:488 src:405. In de Tweede Kamer werd in februari 2026 een motie om samen met Denemarken in Europa te pleiten voor een verbod op PFAS-bestrijdingsmiddelen verworpen dp:497. In juni 2026 werd een motie aangenomen om met EU-medestanders te werken aan zo'n verbod dp:504.
5. Visie van Burgerplatform
Dit deel is een standpunt, geen vastgestelde feitenlijn.
Burgerplatform vindt dat PFAS nooit hadden mogen worden toegelaten: het zijn stoffen die niet afbreken en waarvoor in veel toepassingen alternatieven bestaan. De grondoorzaak van dit dossier ziet Burgerplatform in het niet toepassen van het voorzorgsbeginsel: stoffen komen op de markt zonder bewijs van onschadelijkheid. Wat goed is voor Nederlanders is ook een voorbeeld voor andere landen:
- stop eerst met middelen die TFA in het grondwater brengen, te beginnen in grondwaterbeschermingsgebieden, die twee derde van ons drinkwater leveren dp:486;
- stop met nieuw PFAS-gebruik waar alternatieven bestaan;
- laat toelating voortaan uitgaan van het voorzorgsbeginsel, en laat producenten via een heffing en financiële zekerheid meebetalen aan de schade;
- regel aansprakelijkheid en verjaring zo dat de vervuiler echt betaalt.
Drilldown
Analyses: ana:40 (pesticiden), ana:43 (PFAS). Belangrijkste bronnen: src:58, src:402, src:403, src:405, src:407, src:412, src:545, src:690, src:1449.
