Pesticiden: aangetoonde blootstelling omwonenden, plausibel gezondheidsrisico, gestagneerde milieudoelen
Ondanks een dalende afzet van gewasbeschermingsmiddelen (7,5 mln kg werkzame stof in 2023, 31% van 2011, CBS/CLO) daalt het werkelijke gebruik minder hard (structureel ~50% van de afzet) en groeit het areaal intensief bespoten teelten. RIVM meet bij omwonenden (30% van de bevolking woont <250m van landbouwgrond) verhoogde blootstelling: 10x hogere luchtconcentraties, 5x hoger huisstof, en detectie van meerdere stoffen (o.a. chloorprofam 82%) in urine. RIVM noemt het verband tussen gewasbeschermingsmiddelen en neurodegeneratieve ziekten (Parkinson) 'plausibel', zonder dat er een Nederlands kwantitatief risicocijfer (odds ratio) beschikbaar is. Waterkwaliteitsdoelen (Gezonde Groei, Duurzame Oogst: 90% reductie normoverschrijding) zijn niet gehaald; het ecologisch risico concentreert zich in 3 insecticiden die 90% van het risico vormen bij 0,1% van het verbruiksvolume.
Het toelatingsstelsel toetst per werkzame stof op basis van 'veilig tenzij schadelijkheid bewezen' in plaats van het grondwettelijk beschikbare voorzorgbeginsel; de bewijslast ligt hiermee feitelijk bij de samenleving. Er is geen wettelijk instrument dat producenten van pesticiden laat meebetalen aan de milieu- en (potentiele) gezondheidsschade (geen producentenverantwoordelijkheid, in tegenstelling tot bijvoorbeeld verpakkingen). Daarnaast schiet de handhaving van bestaande voorschriften structureel tekort (zie Analysis Handhaving milieuwetten, subject 78), waardoor zelfs de huidige, niet-voorzorgsgerichte norm onvoldoende wordt gecontroleerd.
Bedragen per jaar
Bandbreedte: we maken onzekerheid zichtbaar. Je ziet steeds de laagste en de hoogste onderbouwde schatting. De balk toont die bandbreedte; het streepje is de middenwaarde, als die bekend is. Klik op een bedrag om te zien waar het vandaan komt.
Wat betekenen deze labels?
Deze databank is een open project: iedereen kan de cijfers controleren en verbeteren. Daarom laten we bij elk cijfer zien hoe sterk het onderbouwd is.
- Datakwaliteit A t/m D (analyse)
- Samenvattend oordeel over de doorrekening van een analyse. Het weegt mee hoeveel van het berekende welvaartseffect op een bron of kengetal rust, hoeveel posten nog PM zijn en de zwakste betrouwbaarheidsklasse van de onderdelen die zwaar meetellen. A is het sterkst onderbouwd; D betekent zwak onderbouwd of nog niet doorgerekend.
- Aandeel met bron
- Welk deel van het berekende welvaartseffect (in euro’s) rust op een vastgelegde bron of kengetal.
- PM-post
- Post pro memorie: een effect waarvan we weten dat het bestaat, maar dat nog niet in euro’s is uitgedrukt. Hoe meer PM-posten, hoe onvollediger het totaal.
- Betrouwbaarheidsklasse
- Onderbouwd: bedragen en kernclaims zijn herleidbaar tot een officiële of wetenschappelijke bron. Te herzien: de ordegrootte is plausibel, maar de bron is verouderd, onvolledig of niet specifiek. Niet extern gebruiken: nog niet onderbouwd of afwijkend van officiële cijfers. Bij een analyse tonen we de zwakste klasse van de onderdelen.
- Bronlabels
- Origineel gecontroleerd: we hebben het oorspronkelijke document zelf gelezen. Gecontroleerd door ander teamlid: een ander lid van het team las het origineel; wij namen de inhoud over. Secundair: alleen gezien via een samenvatting, zoekresultaat of andere bron, het origineel is niet ingezien. Nog niet geverifieerd: de bron is vastgelegd maar nog niet gecontroleerd. Klik op een label voor de toelichting.
- Betrouwbaarheid van een datapunt
- Score die de analist bij het vastleggen geeft: hoog (80 of meer van 100), middel (50 tot 80) of laag. Enkele oudere datapunten zijn op een schaal van 10 gescoord; die tonen we als x/10. Zonder score staat er ‘nog niet beoordeeld’.
- Internationaal cijfer
- Het cijfer komt uit een buitenlandse of mondiale bron en is niet specifiek voor Nederland. Gebruik het als orde van grootte, niet als Nederlandse waarde.
- Eigen afleiding
- Het cijfer staat niet letterlijk in een bron, maar is door ons berekend uit een of meer bronnen. De berekening staat in de toelichting.
- Concept
- Nog niet goedgekeurd of nog in bewerking. Tekst, effecten en bedragen kunnen nog veranderen.
Correctie of aanvulling voorstellen: met de knop stuur je een e-mail met het record en de pagina al ingevuld. Voorstellen worden alleen door een mens beoordeeld en doorgevoerd, en elke wijziging wordt gelogd.
- Schade huidig beleidper jaar
- nog niet becijferdAanvulling voorstellen
- Brede welvaartseffectenpakket, netto per jaar na overlapcorrectie
- € 187,6 mln welvaartsverlies per jaarnog geen bandbreedte opgegevenCorrectie voorstellen
Open data: help mee. Zie je een fout, een betere bron of een ontbrekend cijfer in deze analyse? Stel een correctie of aanvulling voor. Voorstellen worden alleen door een mens beoordeeld en doorgevoerd; elke wijziging wordt gelogd.
Correctie of aanvulling voorstellenAnalyse
Zie policy_effect en datapoint-records voor de kwantitatieve onderbouwing per bron (CBS/CLO afzet- en gebruikscijfers, RIVM-omwonendenonderzoek 2019-0052, RIVM 2021-0153/2022-0089 over neurodegeneratieve ziekten, CLO-waterkwaliteitsindicator, PBL 2018/2019). Twee concrete hiaten (zie Action-tickets): (1) geen Nederlandse odds ratio/relatief risico voor het pesticiden-Parkinson-verband, (2) geen recente CE Delft-achtige MKBA die gangbare versus biologische/geintegreerde gewasbescherming in Nederland doorrekent. === Kruisverwijzing TFA/PFAS-gewasbeschermingsmiddelen (aanvulling scientist, 27-09-2026, Action 229) === Zie analysis 43 (PFAS, subject 141) voor het volledige bronhoofdstuk TFA uit bestrijdingsmiddelen. Kern (sources 402-406, 409; dp 480, 481, 484, 485, 486, 488): - De afzet van PFAS-houdende middelen steeg van 250.000 kg werkzame stof (2022) naar 456.000 kg werkzame stof (2024) (LVVN-afzet per werkzame stof, source 412; dp 480, 492). Daaruit komt jaarlijks ten minste 21.000 kg TFA vrij. - Grondwaterbeschermingsgebieden leveren twee derde van het drinkwater. - Het Ctgb herbeoordeelt 46 middelen (40% van de toegelaten PFAS-middelen, 64% van het volume). De besluiten vallen uiterlijk 30-04-2028, daarna maximaal 18 maanden respijt. - Lacune: 60% van de toegelaten PFAS-middelen is niet op TFA-vorming beoordeeld. - Denemarken trok in 2025 33 middelen met 6 werkzame stoffen in. Dit verandert het beeld van deze analyse. Een dalende totale afzet (7,5 mln kg werkzame stof, dp 74) gaat samen met een sterk stijgend gebruik van PFAS-middelen, en de schade verschuift naar onomkeerbare ophoping van TFA in het grondwater. Beleidsopties in de volgorde stop, bron, herstel (RuleId 10). Eerst gecontroleerd welke policies al bestaan: 123 (voorzorg/bewijslast), 146 (heffing naar giftigheid), bij analysis 43 policies 124/125. STOP: - Policy 180 (nieuw): geen TFA-vormende PFAS-middelen in grondwaterbeschermingsgebieden, via Ctgb-gebruiksvoorschrift en een verbod onder de Omgevingswet. - Policy 181 (nieuw): versnelde nationale uitfasering naar Deens voorbeeld, inclusief flonicamid (ca. 9% van het NL-volume, buiten de Ctgb-herbeoordeling) en met een kortere respijttermijn. BRON: - Heffing naar schadelijkheid: bestaat al als policy 146. Het Deense model (gedifferentieerd sinds 2013; sinds 1-4-2023 140 DKK per belastingseenheid per kg/l middel + 20 DKK per kg/l werkzame stof, dp 490) is het ontwerpvoorbeeld; het effect was een load-daling van 16% (dp 207). Er is geen nieuwe policy gemaakt en geen NL-omrekening in euro's. - Policy 182 (nieuw): dataplicht TFA-vorming voor alle PFAS-middelen plus cumulatietoets. - Policy 183 (nieuw, concept, ReliabilityClass 2): omschakelsteun en versnelde toelating van groene alternatieven. De CLM-analyse van alternatieven voor consumptieaardappel is niet geverifieerd en niet opgenomen. HERSTEL: drinkwaterzuivering (omgekeerde osmose, ca. 20% afvalwaterstroom; Haskoning/IenW zwaarste scenario EUR 4,4 mld + 340 mln/jr voor grondwaterwinningen) staat in analysis 43 als vermeden-kostenpost en voorstel, niet als budgetitem. Effecten van policies 180-183 zijn niet gekwantificeerd: daarvoor is geen bron gevonden. Onzekerheden: flutolanil heeft een hoog worst-case TFA-vormingspotentieel (UBA 2025, source 409), maar vorming is empirisch niet aangetoond en niet NL-specifiek onderzocht. Flutolanil zit niet in de Ctgb-herbeoordeling. De Deense tarieven zijn geverifieerd (source 406). Scores: E_Escalation_Risk van 6 naar 7 (onomkeerbare TFA-ophoping in grondwater, winningsdiepte binnen 20 jaar); S (7) en C (6) blijven gelijk.Herkomst van de bedragen
Brede welvaartseffecten
Som van de welvaartssaldi van de maatregelen in het pakket, na uitsluiting en overlapcorrectie. De bedragen per maatregel zijn vóór correctie.
- Producentenverantwoordelijkheid pesticiden: giftigheidsheffing en kostenverhaal−€ 187,6 mln, midden −€ 187,6 mln per jaartelt volledig mee