In 2027 loopt de laatste termijn van de Europese Kaderrichtlijn Water (KRW) af. Daarna kan Nederland geen uitstel meer krijgen src:2312. De officiële cijfers laten zien dat Nederland de doelen niet haalt, en dat mest, landbouw en natuur er rechtstreeks mee te maken hebben.
De stand: nul van de 745
- Ecologie: van de 745 Nederlandse oppervlaktewaterlichamen is er geen enkel in goede ecologische toestand. 64,2 procent is matig, 26,3 procent ontoereikend en 8,7 procent slecht. Nederland verwacht zelf dat in 2027 5,2 procent goed is src:2311.
- Chemie: volgens de Europese Commissie is 9,4 procent van de waterlichamen chemisch goed, tegen 39,2 procent in de vorige planperiode. Voor 2027 is de verwachting 20 procent. Strengere normen en betere metingen verklaren een deel van die daling src:2311. Volgens de Algemene Rekenkamer voldeed in 2025 97 procent van het oppervlaktewater niet aan de chemische normen, en is er bij de meeste van de vijftien onderzochte industriële stoffen sinds 2012 geen vooruitgang src:2313.
- Waarom nul? Ongeveer 80 procent van alle normen wordt wel gehaald. Maar de KRW werkt volgens het principe "one out, all out": één overschrijding is genoeg om een waterlichaam af te keuren src:2312.
Ook met alle maatregelen niet gehaald
Volgens de tussenevaluatie van het ministerie van Infrastructuur en Waterstaat haalt Nederland de doelen in 2027 niet, zelfs als alle geplande maatregelen worden uitgevoerd. Dan voldoet 61 procent van de waterlichamen aan de stikstofnorm en 57 procent aan de fosfornorm src:2312. De Europese Commissie vraagt om dringende verbetering van de inrichting van wateren en om minder voedingsstoffen en chemische stoffen. Ze verwacht aanvullende maatregelen, "die ook niet-vrijwillig kunnen zijn" src:2316. Volgens de Rekenkamer ziet de Commissie de KRW als resultaatverplichting, terwijl Nederland haar te veel als inspanningsverplichting behandelt src:2313.
Mest: het grondwater lijkt beter, het oppervlaktewater niet
Sinds 2006 mochten bedrijven met veel grasland meer dierlijke mest uitrijden dan de Nitraatrichtlijn toestaat (derogatie). Die uitzondering is vanaf 2023 afgebouwd en is op 1 januari 2026 gestopt. Op de gemeten derogatiebedrijven lag de nitraatconcentratie in het grondwater in 2024 en 2025 gemiddeld onder de norm van 50 milligram per liter. Volgens het RIVM komt dat vooral door natte winters; het effect van de afbouw is nog niet zichtbaar. Het stikstofoverschot in de bodem steeg in 2024 naar 161 kilo per hectare, en in de lössregio zat 12 procent van de bedrijven boven de norm src:2314. Het knelpunt zit vooral in het oppervlaktewater: ook in 2027 haalt naar verwachting ongeveer 40 procent van de waterlichamen de stikstofnorm niet src:2312. Ook de mestproductie zelf blijft rond het plafond src:2157.
Natuur hangt eraan vast
Van de 52 habitattypen in Nederland hebben er maar 6 een gunstige staat van instandhouding, en veel van de ongunstige typen gaan verder achteruit src:2315. Schoon water en herstel van natuur zijn twee kanten van dezelfde opgave, ook onder de nieuwe Europese natuurherstelverordening src:2310. Zie ook ana:26 en art:2235.
Wat kost het?
Wat het kost om het resterende gat te dichten, staat in geen enkele officiële bron. Ook de schade van niets doen, zoals hogere zuiveringskosten voor drinkwater, is nog niet landelijk becijferd (zie ana:62).
Burgerplatform-perspectief: begin bij de bron
De feiten hierboven komen uit de bronnen. Wat volgt, is onze visie. De cijfers laten zien dat aanvullende maatregelen in het water zelf het probleem niet oplossen zolang wat het veroorzaakt blijft bestaan. Daarom willen we eerst stoppen met wat schade aanricht, en dan herstellen:
- Mest en veestapel: zolang de mestproductie op het plafond blijft zitten, blijven stikstof en fosfaat in het water terechtkomen. Grondgebonden veehouderij is een manier om dat bij de bron aan te pakken (ana:90, ana:61; art:2214).
- Bestrijdingsmiddelen en industriële stoffen: laat de toelating van middelen en lozingsvergunningen voldoen aan de KRW-normen, en laat vervuilers de extra zuivering van drinkwater betalen (ana:62; art:1770).
- Prikkels die natuur schaden: bouw subsidies en vrijstellingen af die biodiversiteit schaden (ana:26). Stikstof is een gedeeld probleem van water en natuur (art:2127).
Schoon water hoort voor ons bij brede welvaart: drinkwater en gezondheid nu, natuurlijk kapitaal voor later.