Kabinet ziet af van gedeeltelijk PFAS-lozingsverbod: lozingen onbekend, milieuwinst onzeker

Plenaire zaal van de Tweede Kamer in Den Haag. (foto: Husky, Wikimedia Commons, CC BY 4.0)
Nieuws Minister Karremans ziet af van een gedeeltelijk PFAS-lozingsverbod voor de industrie. Het onderzoek van Witteveen+Bos kon de milieuwinst niet berekenen, omdat de lozingen van de drie onderzochte bedrijven onbekend zijn. Burgerplatform: voorkomen gaat voor zuiveren, de vervuiler betaalt en de maatschappelijke kosten horen in de afweging.

Minister Vincent Karremans (Infrastructuur en Waterstaat) heeft de Tweede Kamer op 19 november 2026 laten weten dat er voorlopig geen gedeeltelijk PFAS-lozingsverbod voor de industrie komt src:2759. Volgens de Kamerbrief zijn "de gevolgen voor zowel bedrijven als toezichthouders groot, terwijl de verwachte milieuwinst onduidelijk blijft" src:2759. De brief hoort bij een onderzoek van Witteveen+Bos in opdracht van het ministerie src:2760. NU.nl meldde dat de brief donderdagmiddag naar de Kamer ging src:2765; volgens de monitordienst 1848.nl verscheen hij om 17:21 op tweedekamer.nl src:2766. Op maandag 23 november staat een overleg Water met de minister gepland; of de brief daar formeel op de agenda staat, is niet vastgesteld src:2769.

Wat het onderzoek vaststelt

Het onderzoek liep van maart tot en met augustus 2026; het hoofdrapport is gedateerd 18 september 2026 src:2760. De onderzoekers concluderen dat een gedeeltelijk lozingsverbod juridisch inpasbaar is en kan bijdragen aan minder emissie, maar dat de extra milieuwinst onvoldoende is onderbouwd in verhouding tot de benodigde regelgeving, uitvoeringscapaciteit en lasten src:2760.

  • Drie casussen. Onderzocht zijn een galvaniseerbedrijf (metaalbewerking), een afvalverwerker en een producent van textielchemicaliën src:2760. Voor geen van de drie zijn de werkelijk geloosde PFAS-vrachten bekend src:2760.
  • Metaalbedrijf. Het gebruik van PFAS staat niet in de vergunning en er zijn geen meetresultaten; of en hoeveel er wordt geloosd is onbekend, dus de doeltreffendheid van een verbod kon niet worden beoordeeld src:2760.
  • Textielchemie. Het bedrijf vroeg lozing van PFAS aan, maar die lozing is niet toegestaan. Volgens het bevoegd gezag geldt daar feitelijk al een verbod; een landelijk verbod zou in deze casus geen extra reductie opleveren src:2760.
  • Afvalverwerker. Uitgaande van de aangevraagde lozing zou een verbod ongeveer 5 kg PFAS per jaar (2,4 kg PFOA-equivalenten) minder lozing betekenen en wordt daarom doeltreffend genoemd. Volgens het rapport is aanvullende zuivering of externe verwerking voor dit bedrijf echter niet doelmatig, omdat de kosten te hoog worden src:2760. De Inspectie Leefomgeving en Transport (ILT) ziet een lozingsverbod als logische aanvulling op het bestaande beleid voor zeer zorgwekkende stoffen src:2760.
  • Zicht en capaciteit. Bevoegde gezagen hebben geen goed overzicht welke bedrijven PFAS gebruiken en lozen, en slechts zeer weinig vergunningen bevatten PFAS-voorschriften. Uitvoeringsdiensten lopen volgens het rapport nu al tegen capaciteitsgrenzen aan src:2760.
  • Kosteneffectiviteit. Voor bedrijven hanteert het rapport een grens van 8.800 euro per kg verwijderde PFAS, op basis van een tool van Rijkswaterstaat; officiële BBT-documenten ontbreken daarvoor src:2760.

Reactie en vervolg van het kabinet

Het kabinet noemt de Europese REACH-restrictie de belangrijkste route. Een nationaal verbod zou een lozing in Nederland verbieden die enkele kilometers stroomopwaarts in Duitsland of België is toegestaan; volgens de brief is dat "niet uit te leggen" src:2759. Tegelijk schrijft het kabinet: "De kraan moet dus dicht" src:2759. Er komen drie acties: beleid en implementatie van de herziene Richtlijn prioritaire stoffen (waarvoor 250 miljoen euro is vrijgemaakt voor het vervolg van de Kaderrichtlijn Water, deels voor vergunningverlening, toezicht en handhaving bij Rijkswaterstaat), meer kennis en innovatie bij bedrijven, en een aanjagersrol voor de ILT src:2759. Het besluit kan worden heroverwogen als het beeld verandert src:2759.

De beslisnota bij de brief vermeldt dat een verbod weinig draagvlak heeft bij het bedrijfsleven, terwijl de koepels van provincies, gemeenten en waterschappen strengere maatregelen willen src:2761. In oktober 2024 nam de Kamer de motie-Gabriëls aan (110 voor, 40 tegen; FVD en PVV tegen), die de regering verzoekt een verbod op het lozen van PFAS uit te werken src:2762. De motie vroeg dus om uitwerking, niet om invoering.

Hoofdbevinding: kosten en baten zijn niet netjes tegen een referentie gewogen

Het rapport komt tot een conclusie over beleidsdoelmatigheid (hoofdrapport, paragraaf 6.7, blz. 39):

"Op basis van de huidige kennis kan die vraag niet eenduidig bevestigend worden beantwoord." Dat "pleit voor een gefaseerde of adaptieve aanpak". (Witteveen+Bos, 2026) src:2760

Burgerplatform legt deze afweging naast de Algemene leidraad MKBA van CPB en PBL src:2777. Wat de bronnen vaststellen, en waar zij zwijgen:

  • Geen referentiealternatief. In het hoofdrapport en de bijlagen is het woord nulalternatief of referentiealternatief niet gevonden, en er is geen scenario met en zonder REACH uitgewerkt src:2760. De Kamerbrief en de beslisnota bevatten evenmin een kosten-batensaldo src:2759 src:2761. Het rapport toetst met criteria uit het Beleidskompas (score 0, 5 of 10 per criterium), niet met een MKBA src:2760.
  • Kosten: alleen uitvoeringskosten, volledig aan het verbod toegerekend. Het criterium kosten en baten (hoofdrapport blz. 22 en 30) telt de uitvoeringskosten voor bevoegde gezagen en bedrijven. Daarbij staat dat in dit criterium geen baten zijn beschouwd src:2760. In bijlage IV worden vergunningherziening, toezicht en bemonstering (1.800 tot 3.300 euro per bedrijf per jaar aan analyses) benoemd als kosten "als gevolg van" het lozingsverbod. Er is volgens de bijlage geen onderscheid gemaakt tussen uitwerkingsrichtingen en bedrijfstypen, en niets is afgetrokken voor werk dat toch al nodig is voor de Kaderrichtlijn Water, het ZZS-beleid of REACH src:2760. Dubbeltelling is dus niet te bewijzen, maar de bronnen tonen ook niet dat het is voorkomen.
  • Baten: niet gekwantificeerd en niet in een saldo. De milieuwinst is volgens het rapport nu moeilijk te kwantificeren, omdat de lozingen en de bijdrage van individuele lozers onbekend zijn src:2760. De schadekosten voor drinkwater en zuivering staan in een aparte bijlage en worden niet aan de casussen toegerekend src:2760. Zorgkosten of ziektelast zijn in het rapport niet gewaardeerd; zoekopdrachten naar zorgkosten, ziektelast, DALY en QALY leverden niets op, alleen een vergelijking van visconsumptie met de gezondheidsnorm src:2760.
  • REACH wordt wel genoemd, maar als bijkomende zin in plaats van als referentie. Het rapport noemt de universele REACH-restrictie een "overkoepelend vangnet" en stelt dat het lozingsverbod en REACH niet conflicteren, omdat het ene bij het einde van de keten ingrijpt en het andere bij het begin src:2760. Het rapport schrijft ook dat met een nationaal verbod "vast vooruit kan worden gelopen" op REACH, vooral bij sectoren met een lange overgangstermijn, en dat dit bij cosmetica en consumententextiel waarschijnlijk "geringe versnelling" oplevert src:2760. Dat is precies de vraag waar een MKBA om draait: de extra baat is de versnelling. Het rapport kwantificeert die niet, en de Kamerbrief noemt alleen dat REACH en de nieuwe normen naar verwachting "op termijn" tot een "substantiële afname" van emissies leiden src:2759.

Toets aan de leidraad. Volgens de leidraad bestaat het nulalternatief uit de meest waarschijnlijke ontwikkeling zonder de maatregel, inclusief bestaand beleid en voorgenomen beleid waarvan de uitvoering vrijwel onontkoombaar is; alleen de extra kosten ten opzichte daarvan tellen src:2777. Voor dit dossier betekent dat, als toepassing door Burgerplatform en niet als vaststaand feit: de KRW-normen voor PFAS (in werking per 22 december 2027) en het bestaande ZZS-beleid horen in het nulalternatief; voor REACH zijn scenario's nodig, omdat het voorstel nog niet is aangenomen. De extra kosten van het verbod zijn dan het eerder invoeren, en de extra baat is minder PFAS in de jaren tot REACH werkt, en daarmee voorkomen zuiveringskosten en gezondheidsschade. Kosten voor kennis, vergunning en toezicht die toch al nodig zijn, horen niet bij het verbod. De leidraad vraagt bij onzekerheid verder om scenario's en gevoeligheidsanalyses, en kent waarde toe aan fasering src:2777; het rapport zelf bepleit fasering, maar zonder dit scenariowerk.

REACH in de tijd. Het restrictievoorstel ligt sinds 13 januari 2023 bij ECHA; het risicocomité steunde het op 2 maart 2026, het sociaal-economisch comité verwacht zijn definitieve advies eind 2026 art:2162. De Europese Commissie wordt volgens de Kamerbrief medio 2027 met een voorstel verwacht src:2759, volgens het rapport op zijn vroegst in 2027. Daarna stemmen de lidstaten. Het rapport schat de inwerkingtreding per sector grofweg tussen 2029 (voor sectoren met alternatieven) en 2041 (halfgeleiders en elektronica) src:2760. Dat zijn schattingen en het eindvoorstel kan nog veranderen. Het is dus redelijk om uit te gaan van minimaal enkele jaren, en voor sommige sectoren ruim een decennium, waarin REACH nog niet werkt.

Handhavingscapaciteit voor REACH. De Kamerbrief benoemt de ILT als wettelijk toezichthouder op REACH, die zich op de restrictie moet voorbereiden en landelijk als aanjager gaat optreden src:2759. Het rapport meldt dat uitvoeringsdiensten nu al tegen capaciteitsgrenzen aanlopen src:2760. Dat kennis en capaciteit voor toezicht dus hoe dan ook nodig zijn, is daarmee onderbouwd. Hoeveel capaciteit nodig is, en wat dat kost, staat in geen van de bronnen; de Kamerbrief noemt 250 miljoen euro voor het vervolg van de KRW en extra opleiding vanaf 2027, maar geen aantallen voor de ILT src:2759.

Kosten voor drinkwater

De wettelijke norm voor drinkwater is 100 nanogram per liter voor 20 PFAS; het RIVM adviseert een strengere richtwaarde van 4,4 ng/l (PFOA-equivalenten), die nog niet in de wet staat src:2763. In een bijlage rekent Witteveen+Bos met 0,42 euro per m³ extra zuiveringskosten (beste schatting) om aan die richtwaarde te voldoen. Voor het innamepunt PWN Andijk (77 miljoen m³ per jaar, 6,5 ng/l tegen een richtwaarde van 4,4) komt dat op 32 miljoen euro per jaar src:2760. Aan het metaal- en het textielbedrijf kon geen schade worden toegerekend, omdat hun vracht onbekend is. Voor de afvalverwerker is de indicatieve schade aan de drinkwaterproductie 110.000 euro per jaar src:2760. Waternet meldt ruim 1 miljoen euro extra kosten per jaar doordat actiefkoolfilters vaker worden vervangen src:2764.

Beweringen in het publieke debat gecontroleerd

Willem Wiskerke reageerde op LinkedIn op de brief src:2768. Zijn feitelijke beweringen zijn naast de brief en het rapport gelegd:

"Vanuit maatschappelijk oogpunt is een lozingsverbod natuurlijk veel kosteneffectiever dan PFAS uit het milieu verwijderen." (Willem Wiskerke, LinkedIn) src:2768

  • Klopt: de brief verscheen op 19 november in de late middag (17:21 volgens 1848.nl, tegenover 17:30 in het bericht) src:2766; het onderzoek is van Witteveen+Bos src:2760; het textielbedrijf kent feitelijk al een verbod; het rapport noemt een grens van 8.800 euro per kg; de onderzoekers wijzen op weinig zicht op lozingen en op beperkte capaciteit bij toezichthouders src:2760. Ook de ILT is niet negatief over een verbod src:2760.
  • Deels: Chemours meldt zelf dat Witteveen+Bos in opdracht van Chemours een immissiestudie uitvoerde src:2767. Of Witteveen+Bos de "huisconsultant" van Chemours is, is niet vast te stellen. Chemours en Sabic zijn geen van de drie casussen; het rapport noemt Chemours alleen in een voetnoot over polymeren src:2760. Over de afvalverwerker zijn de onderzoekers minder positief dan het bericht suggereert: doeltreffend, maar voor deze casus niet doelmatig src:2760.
  • Klopt niet precies: een kilo PFAS maakt "ongeveer 1 miljard liter" water ongeschikt. Eigen rekensom op basis van de normen: 1 kg is 1012 nanogram. Bij 100 ng/l (wettelijke norm) is dat 10 miljard liter, bij 4,4 ng/l (RIVM-richtwaarde) ongeveer 230 miljard liter src:2763. Een miljard liter komt overeen met 1.000 ng/l. De werkelijke vervuiling hangt af van verdunning en achtergrondwaarden; de rekensom gaat uit van volledige menging.
  • Niet te bevestigen: "miljoenen euro per kg" aan zuiveringskosten. Het rapport geeft die kosten niet per kg. Uit de cijfers van de afvalverwerker volgt, eigen rekensom, 110.000 euro per jaar voor 0,12 tot 5 kg, dus ruwweg 22.000 tot 920.000 euro per kg; ook dat ligt boven de grens van 8.800 euro per kg src:2760.
  • Niet te bevestigen: dat het tijdstip bewust is gekozen, en dat het metaalbedrijf zonder meer kan overstappen op PFAS-vrije coatings. Het rapport meldt dat sommige bedrijven in de branche nog afhankelijk zijn van PFAS-toepassingen zonder volwaardig alternatief; over dit bedrijf zegt het niets src:2760.
  • Kamermeerderheid: 110 Kamerleden steunden in 2024 het uitwerken van een lozingsverbod src:2762. Het kabinet heeft dat laten onderzoeken en komt nu tot een afwijzing; of dat "tegen de wil" van de Kamer is, hangt af van het debat.

Visie Burgerplatform

Elke vermindering van emissies is winst. Schade ontstaat wanneer mensen boven een bepaalde blootstelling komen, en elke lozing draagt bij aan het overschrijden van die grens. EFSA stelde in 2020 een aanvaardbare wekelijkse inname vast van 4,4 nanogram per kilogram lichaamsgewicht per week voor de som van vier PFAS (PFOA, PFNA, PFHxS en PFOS). Volgens het RIVM lag in bloed uit 2025 bij 71 procent van de onderzochte volwassen bloeddonors de hoeveelheid PFAS boven de bijbehorende grenswaarde, tegen 99 procent in bloed uit 2016-2017 src:2773 art:2106. De blootstelling daalt dus, maar een groot deel van de Nederlanders zit nog boven de grens. Het argument dat een bestaande bron er eerder was dan de extra lozing, gaat daarom niet op: ook een kleine lozing telt mee zolang de grens wordt overschreden. Eerlijk is wel dat de bijdrage van één bedrijf klein kan zijn: het rapport rekent voor de afvalverwerker (maximaal 120 gram per jaar) met een bijdrage van 0,1 tot 0,2 procent aan de totale schade van 81 miljoen euro per jaar bij zeven drinkwaterinnamepunten aan de Maas src:2760. De som van veel kleine bijdragen is wel de schade waarvoor drinkwaterbedrijven betalen. De cijfers hebben een beperking: de RIVM-gegevens komen van bloeddonors en zeggen niet welke bron welk deel veroorzaakt.

Voorkomen is in de beschikbare studies vele malen goedkoper dan zuiveren en saneren. Kosten en baten zijn pas goed af te wegen als de saneringskosten bekend zijn. De beschikbare cijfers:

  • Europese Commissie (januari 2026): bij ongewijzigd beleid kost PFAS-vervuiling de EU tot 2050 ongeveer 440 miljard euro. Aanpak bij de bron voor 2040 bespaart 110 miljard euro, terwijl alleen het zuiveren van vervuild water meer dan 1.000 miljard euro kost. De Commissie noemt de schatting conservatief src:2770.
  • Forever Pollution Project (Le Monde e.a., januari 2025): saneren van Europa kost ongeveer 95 miljard euro over 20 jaar als emissies direct stoppen en alleen de oude stoffen meetellen. Gaan emissies door en tellen kortketen-PFAS zoals TFA mee, dan is het ongeveer 2 biljoen euro over 20 jaar, ruim 100 miljard per jaar. De makers noemen de bedragen onderschat src:2772.
  • Nordic Council of Ministers, The cost of inaction (2019): de gezondheidskosten van PFAS-blootstelling worden geschat op 2,8 tot 4,6 miljard euro per jaar voor de Noordse landen en 52 tot 84 miljard euro per jaar voor de EER. De auteurs noemen de onzekerheid hoog src:2771.
  • Nederland, bodem (Investico, januari 2025): op 52 locaties is PFAS-sanering uitgevoerd of besloten; voor 28 daarvan staat de rekening op minimaal 68 miljoen euro (Soesterberg 22 miljoen, Enschede 11 miljoen). Bij meer dan de helft betaalt de overheid src:2774. De provincie Utrecht schatte voor Soesterberg extra kosten van 6 tot 22 miljoen euro art:2162.
  • Chemours Dordrecht: het verwijderen van PFAS uit de moestuinen kost naar schatting 25 tot 50 miljoen euro; Chemours zegt dat te betalen (NU.nl, maart 2025) src:2775.
  • Schelde-gebied: 3M verbond zich in juli 2022 aan een saneringsovereenkomst van 571 miljoen euro voor Zwijndrecht src:2776. Een bedrag voor sanering van de Nederlandse Westerschelde of waterbodem is niet gevonden.
  • Drinkwater: 32 miljoen euro per jaar extra zuivering bij PWN Andijk volgens de bijlage van het rapport src:2760, en ruim 1 miljoen euro per jaar extra filtervervanging bij Waternet src:2764.

Deze studies gaan over Europa of over bestaande vervuilingen. Geen daarvan weegt de kosten van dit nationale deelverbod tegen de baten, en de kosten van preventie voor bedrijven zijn er niet in verwerkt. Wat de bronnen wel dragen: in de Europese studies liggen de kosten van zuiveren en saneren achteraf vele malen hoger dan de besparing door bronaanpak (Commissie: meer dan 1.000 tegenover 110 miljard euro), en de Commissie stelt dat bronaanpak geld bespaart. Dat is een sterk argument voor preventie, geen bewijs dat elk afzonderlijk verbod rendabel is.

Voorzorg en bronaanpak. Het EU-milieubeleid berust op het voorzorgsbeginsel en op bestrijding aan de bron src:2778. Volgens principe 15 van de Rio-verklaring mag het ontbreken van volledige zekerheid niet worden gebruikt om kosteneffectieve maatregelen uit te stellen als schade ernstig of onomkeerbaar dreigt src:2779. PFAS breken vrijwel niet af. Onzekerheid over de milieuwinst, zoals het rapport die constateert, is daarom een reden om de lozingen eerst in kaart te brengen en te beperken, geen reden om af te wachten. Dat sluit aan bij het uitgangspunt van voorzorg en bronaanpak eerst ana:43 pol:125.

De vervuiler betaalt. De kosten van extra zuivering worden gemaakt door drinkwaterbedrijven en komen via het drinkwatertarief bij huishoudens terecht, niet bij de lozer ana:43 pol:125. Ook bij bodemsanering draagt volgens Investico meestal de overheid de kosten src:2774. De kosteneffectiviteitsgrens van 8.800 euro per kg meet alleen wat een bedrijf redelijkerwijs kan investeren; de maatschappelijke kosten bij drinkwaterbedrijven horen daarnaast in de afweging.

Weinig zicht en beperkte capaciteit zijn een keuze. Weinig zicht op lozingen en beperkte handhavingscapaciteit zijn het gevolg van beleid en dus geen argument tegen een verbod. Dezelfde brief stelt 250 miljoen euro beschikbaar voor het vervolg van de Kaderrichtlijn Water, deels voor vergunningverlening, toezicht en handhaving bij Rijkswaterstaat src:2759. Burgerplatform erkent dat de milieuwinst nu niet te kwantificeren is src:2760. Dit is een standpunt, geen vaststaand feit.

Open vragen voor het debat

  • Wanneer krijgen bevoegde gezagen een volledig overzicht van PFAS-lozers, en welke deadline stelt de ILT zichzelf src:2759?
  • Is bij het besluit een referentiealternatief met en zonder REACH doorgerekend, en welke uitvoeringskosten zouden er ook zonder het verbod zijn src:2760?
  • Hoeveel extra PFAS komt er volgens het ministerie in het water in de jaren tot REACH ingaat, en wat kost dat aan zuivering src:2760?
  • Hoe verhoudt de afwijzing zich tot de motie-Gabriëls src:2762?

Eerder berichtte Burgerplatform over de eis van milieuclubs voor een lozingsverbod art:1621, over de Europese restrictie en PFAS-vrije alternatieven art:2162 en over de collectieve zaak tegen Chemours art:2250.

Betrokkenen

Analyses bij dit artikel

Via onderwerp

  • Datacentra en PFAS-koeling: klopt 'geen alternatief'? Claimtoets, alternatieven en een vergunningseis voor PFAS-vrije koeling
  • PFAS: persistente vervuiling zonder landsdekkend overzicht of kostendekkend saneringsbeleid
  • Drinkwater: zuiveringskosten door bronvervuiling en wie betaalt (vervuiler betaalt, bronbescherming)

Via data

Via bronnen

lees hele artikel/document

Deel dit bericht

Blijf op de hoogte en stem mee over voorstellen

Vul je gegevens in om mee te doen

Wilt u uw e-mail hier invoeren?
Wilt u uw postcode hier invoeren?

Door aan te melden ga je akkoord met onze privacyverklaring. We delen je gegevens nooit met derden.

pageviews: 31

tinyurl: link