Medewerkers van de Nederlandse wapenfabrikant Destinus hebben in Oekraïne zelf drones bediend, meldt NRC op 19 november 2026 na onderzoek met ruim veertig betrokkenen. In 2023 zouden medewerkers bij Charkiv een aanvalsdrone met explosieven hebben getest. In 2025 zouden zij zelf interceptiedrones hebben gelanceerd tegen naderende Russische Shahed-drones. Destinus ontkent militaire operaties uit te voeren en spreekt van "technische ondersteuning". De interceptiedrones zijn volgens het bedrijf met inactieve ladingen en onder leiding van Oekraïense militairen gelanceerd. src:2780
Het ministerie van Defensie zegt tegenover NRC dat alle handelingen rond het inzetten van een wapensysteem rechtstreekse deelname aan vijandelijkheden zijn, waardoor werknemers hun status als burger verliezen. Het geven van algemene instructie over de werking is dat niet. src:2780
De kwestie kwam in de week dat Destinus naar buiten trad over de aanval op de Krimbrug. Het bedrijf zei op 17 november dat zeven Ruta-raketten de brug raakten. De Russische ambassade in Den Haag noemde dat een "bekentenis" en vroeg of Den Haag meedoet aan het conflict. src:2781 Minister Berendsen (Buitenlandse Zaken) zei op 18 november dat leveren aan Oekraïne niet betekent dat Nederland in oorlog is, en dat hem geen details over de rol van Destinus bekend zijn. src:2783
Op 19 november sloeg een Russische drone vlak achter de Nederlandse ambassade in Kyiv in. Niemand raakte gewond. Volgens een bron bij de Oekraïense luchtafweer ging het vermoedelijk om een onderschepte drone en is er geen bevestigde informatie dat de ambassade het doelwit was. Een verband met Destinus is niet vastgesteld; premier Jetten wilde daarover niet speculeren. src:2782
Pauw & De Wit besprak dit op 19 november met NRC-journalist Carola Houtekamer, hoogleraar oorlogsstudies Frans Osinga, advocaat Geert-Jan Knoops en Kamerlid Sarah Dobbe. De beleidsvraag: wie toetst wat een Nederlands wapenbedrijf met Nederlandse orders en exportvergunningen in een oorlogsgebied mag doen?
Verdieping
Oorlogsrecht. Burgers zijn beschermd tegen aanvallen, tenzij en voor zolang zij rechtstreeks deelnemen aan vijandelijkheden (artikel 51 lid 3 Aanvullend Protocol I). src:2784 src:1964 Drie door NRC geraadpleegde deskundigen rekenen jagen op vijandelijke drones of meehelpen bij een aanval tot die deelname. Knoops zei in de uitzending dat het verlies van de status alleen geldt zolang iemand op het slagveld deelneemt.
Exportcontrole. Het Besluit strategische goederen weigert een vergunning voor zover dat voortvloeit uit het Wapenhandelsverdrag en het EU Gemeenschappelijk Standpunt. Het verdrag schrijft voor dat een exporterende staat beoordeelt of wapens kunnen worden gebruikt voor ernstige schendingen van het humanitair recht, en bij een "overriding risk" geen vergunning verleent (artikel 7). src:2785 src:288 De Hoge Raad oordeelde op 3 oktober 2025 dat de minister een verleende vergunning mag herbeoordelen maar daartoe niet verplicht is. Doet hij het wel, dan moet hij de dwingende criteria toepassen; de rechter toetst terughoudend. src:285 Dat corrigeert de uitzending: de jurist noemde een "zorgplicht" op grond van het F-35-arrest van het Hof Den Haag, maar dat arrest is door de Hoge Raad vernietigd. src:1061 De bronnen zeggen niet of die toets ook ziet op inzet van personeel van de fabrikant zelf.
Rol van de staat. Buitenlandse Zaken verleent de vergunningen. Volgens NRC regelde Nederland de exportpapieren voor de interceptiedrones. Het ministerie stelt dat de producent zelf verantwoordelijk is voor veiligheidsgebreken en Oekraïne voor de beoordeling van de kwaliteit. Nederland plaatste orders van honderden miljoenen euro's, onder meer zevenhonderd Ruta-kruisraketten van 250 miljoen. src:2780 Berendsen zegt dat wapensteun aan acht criteria wordt getoetst en Oekraïne de spullen daarna volgens internationaal recht moet inzetten. src:2783
Testen. Oekraïens testprogramma Brave1 biedt fabrikanten "Test together", waarbij zij meedoen aan het testen, en "leave it to us", waarbij Brave1 zelf test. src:2786 Houtekamer zegt dat NRC geen blijk zag van legerbetrokkenheid op die manier; Destinus zegt dat Oekraïense militairen leiding hadden. Dat is niet opgelost.
Voronezj. NRC beschrijft dat op 9 juni 2023 een drone insloeg in een flat in Voronezj, met drie gewonden door glas. Medewerkers vermoeden een eigen drone; onafhankelijk onderzoek ontbreekt. src:2780 Oorlogsmisdaad is dus niet vastgesteld.
Beschouwing
Tafelgasten wogen verschillend. Knoops zei dat een wapenfabriek die personeel aan het front levert een militair doelwit kan worden. Osinga stelde dat Rusland zich al jaren in oorlog met Nederland acht. Dobbe vroeg onderzoek naar Destinus en noemde het intrekken van vergunningen. Een andere tafelgast, die zelf militair was, vond de verontwaardiging overtrokken: Europa moet zijn defensie-industrie opnieuw opbouwen en testen kan alleen in een militaire omgeving, al hoort een niet-combattant geen wapen te bedienen. In juni nam Burgerplatform een opiniestuk van Ton Rullmann (Kerk en Vrede) en Wessel Visser (Vredesbeweging Pais) over, dat naar aanleiding van NRC vroeg of Nederland een land wil zijn dat kruisraketten ontwikkelt en produceert voor aanvallen op Russische doelen op langere afstand. Over personeel van Destinus aan het front ging dat stuk niet.
Visie van Burgerplatform
Steun aan Oekraïense zelfverdediging en een Nederlandse defensie-industrie staan niet haaks op toezicht. Wie voor honderden miljoenen bestelt en exportvergunningen afgeeft, moet kunnen zeggen wat het personeel van de leverancier aan het front doet. Zolang dat onduidelijk is, is de stelling van Defensie dat bedienen "rechtstreekse deelname" is moeilijk te rijmen met het vertrouwen dat de producent het zelf regelt. Kamervragen zijn passend: welke vergunningsvoorwaarden gelden voor Hornet en Ruta, is artikel 7 Wapenhandelsverdrag beoordeeld, en wat leggen contracten vast over inzet van personeel?