CPB dempt verwachtingen bij nieuw investeringsfonds: meerwaarde mogelijk, impact waarschijnlijk beperkt

24-9-2026 CPB / Burgerplatform Onbekend

Het Centraal Planbureau oordeelt over de Nationale Investeringsinstelling die het kabinet op Prinsjesdag aankondigde: nuttig voor bedrijfsfinanciering, maar geen wondermiddel voor brede welvaart. Voor verduurzaming, defensie en infrastructuur zijn subsidies, normering en beprijzing vaak beter.

Op Prinsjesdag presenteerde het kabinet de Nationale Investeringsinstelling (NII) als antwoord op wat het de achilleshiel van de Nederlandse economie noemt: te weinig toegankelijke financiering voor innovatieve ondernemers. Er is 3,3 miljard euro voor gereserveerd. Enkele dagen later kwam het Centraal Planbureau met een nuchtere boodschap: zo’n instelling kan meerwaarde hebben, maar de impact op de economie is waarschijnlijk beperkt — en voor de grote maatschappelijke opgaven is zij vaak het verkeerde gereedschap.

Dat is geen afwijzing van publieke investeringen. Het is een oproep om het juiste instrument bij het juiste doel te zetten. Precies daar zit de kern van een beter toekomstbeeld: niet meer geld in één pot, maar scherpere keuzes over wat we willen bereiken en hoe.

Financieringsgat of beleidsgat?

In de publicatie De Nationale Investeringsinstelling: doelen en keuzes (18 september 2026) stelt het CPB dat nut en noodzaak van een NII onderwerp zijn van een breed maatschappelijk debat. De meerwaarde ziet het planbureau vooral waar de markt faalt bij het financieren van rendabele bedrijfsinvesteringen. Dan ligt een rol als marktpartij voor de hand: financiering tegen marktconforme voorwaarden, gericht op projecten die private investeerders anders laten liggen.

Zodra de NII ook bredere doelen moet dienen — verduurzaming, defensie, infrastructuur — verandert het karakter. Maatschappelijk waardevolle investeringen met te laag financieel rendement vragen dan feitelijk om een impliciete subsidie (lager dan marktconform rendement). Het CPB is daar helder over: directe subsidies, normering of beprijzing zijn dan vaak geschikter dan een investeringsbank.

Voor Burgerplatform is dat geen technisch detail. Het is een principeskeuze. Wie klimaat, natuur of publieke infrastructuur wil versterken, moet dat niet verhullen in een bankbalans. Transparante instrumenten maken democratische controle en maatschappelijke kosten-batenanalyse mogelijk; een impliciete subsidie via een fonds doet dat juist minder.

Schuld als bijzaak, doel als hoofdzaak

In Den Haag draait het debat vaak om begrotingsoptiek: kan de NII investeren zonder dat de overheidsschuld oploopt? Het CPB keert die logica om. Eerst moet het doel helder zijn; daaruit volgt de vormgeving; pas daarna de schuldgevolgen. Accepteert de NII lager rendement voor maatschappelijke doelen, dan zijn haar activiteiten waarschijnlijk wel relevant voor de schuld volgens Europese begrotingsregels.

Die volgorde is ook vanuit brede welvaart de enige verstandige. Een fonds dat vooral is ontworpen om schuldcijfers te omzeilen, selecteert projecten op boekhoudkundige handigheid, niet op maatschappelijke meerwaarde.

Andere knelpunten wegen zwaarder

Ook binnen het smalle mandaat — bedrijfsfinanciering toegankelijker maken — blijft de NII geen wondermiddel. Zij heeft alleen toegevoegde waarde als zij investeringen mogelijk maakt die zonder haar niet zouden plaatsvinden. Hoe groot dat gat is, is volgens het CPB moeilijk vast te stellen. Eerder onderzoek wijst erop dat gebrek aan personeel of stikstofruimte waarschijnlijk grotere obstakels zijn dan gebrek aan kapitaal.

Meer leencapaciteit bij de NII maakt de impact evenmin automatisch groter: meer geld beschikbaar hebben betekent niet dat er meer projecten zijn waarbij de instelling echt verschil maakt. De zinvolle omvang — en daarmee het effect op de Nederlandse economie — is volgens het CPB daarom waarschijnlijk beperkt.

Wat dit betekent voor een beter investeringsbeleid

Het kabinet verbindt de NII aan innovatie en verdienvermogen, en in het coalitieakkoord is eerder al gesproken over een opvolger van het Nationaal Groeifonds binnen zo’n instelling. Het CPB-oordeel leest dan als een waarschuwing tegen herhaling van oude patronen: een breed mandaat, open calls en de hoop dat meer investeren vanzelf tot betere welvaart leidt.

Een voorstelbare, onderbouwde betere toekomst vraagt iets anders:

Doelen eerst. Welke maatschappelijke opgaven (CBS-brede welvaart: hier en nu, later, elders) wil de overheid adresseren?
Instrumentkeuze daarna. Financieringsgat bij rendabele innovatie? Dan past een scherp begrensde NII. Extern effect of publiek goed? Dan subsidie, norm of prijs.
Eerlijke toets. Legitimiteit, effectiviteit en efficiëntie — hetzelfde afwegingskader dat het CPB al bij Groeifondsvoorstellen hanteerde — horen vooraf, niet achteraf.

3,3 miljard euro is geen klein bedrag. Juist daarom verdient het geen mythe van een nationale investeringsbank die alles oplost, maar een helder mandaat, meetbare doelen en de bereidheid om het instrument ook echt klein te houden waar de meerwaarde klein is. Dat is geen zuinigheid. Dat is respect voor publiek geld — en voor de toekomst die we ermee willen kopen.

Bronnen: CPB, De Nationale Investeringsinstelling: doelen en keuzes en bijbehorend persbericht, 18 september 2026; kabinetsaankondiging Prinsjesdag 2026 (3,3 miljard euro voor de NII).

lees hele artikel/document

Deel dit bericht

Blijf op de hoogte en stem mee over voorstellen